دست نوشته‌های یک معلم محیط‌زیست – 6

 امروز با حشره خور‌های کوتوله‌ام کلاس داشته‌ام، اما تعصیل رسمی است. بعد از مدت‌ها یک خواب طولانی درست و حسابی کرده‌ام. امروز تعطیل است و من کلاس ندارم اما به جایش خواب کلاس با بچه‌هایم را می‌بینم. با تمام جزییات کلاس‌هایم با چهره‌های تک تکشان و … پنج شنبه گذشته سفر بودم، با دوستانی از انجمن یوزپلنگ ایرانی. برای بازدید از پناهگاه حیات وحش قمشلو و آهوها و گرگ‌هایش رفته بودیم. به علت تعداد زیادمان شب را در منطقه نمی‌توانستیم بمانیم و مهمان یکی از آشنایانمان بودیم. 4 همراه از دنیایی دیگر. منظورم دنیای ما محیط‌زیستی‌ها و حیات وحشی‌ها است. دور نشستیم تا خودمان را معرفی کنیم و با هم آشنا شویم. بچه‌ها خودشان را معرفی می‌کردند و من زیرنویس می‌آمدم! یکی می‌گفت اداره کل و من زیرنویس می‌آمدم که منظورش اداره کل محیط‌زیست استان است! یکی می‌گفت تالاب و من می‌پرسیدم معنی‌اش را می‌دانید؟ یکی می‌گفت گربه‌سان و من برای نوجوان این جمع 4 نفره معنی‌اش را زیرنویس می‌کردم و … . بچه‌ها از این زیرنویس‌ها هم کلافه شده بودند و هم نشده بودند. اما من نمی‌توانستم جلوی خودم را بگیرم. انگار خصوصیتی در من است که از ابتدا وجود نداشته و هر روز بیشتر و بیشتر رشد می‌کند. انگار تعداد حس‌گرهایی در مغزم تعدادشان بیشتر می‌شود. حس‌گرهایی که جمع را آنالیز می‌کند و با توجه به اطلاعات جمع کلمات دشوار را فیلتر می‌کند و به بخشی از مغز می‌فرستد که به من فرمان دهد: “حواست جمع باشد! تو باید این مشکل را حل کنی! کلمه را توضیح بده!” و البته این اصرار بر توضیح دادن‌ها و حس معلمی یک وقت‌هایی هم دردسر ساز می‌شود!  بارها و بارها دیده‌ام متخصصینی از هر رشته‌ای را که در اصطلاحات تخصصی رشته‌شان گم می‌شوند و خودشان هم متوجه نیستند. تا وقتی که در جمع هم رشته‌ای‌هایمان هستیم مشکلی نیست اما در برخورد با افراد دیگر مشکل خودش را نشان می‌دهد. ساده‌ترین اصطلاحات نیاز به تعریف دارند و این مسئله‌ای است که هر کسی متوجهش نیست (متوجه آنکه برخی کلماتش اصطلاحاتی هستند که تنها خودش می‌فهمد) و هرکسی نمی‌تواند آن را انجام دهد (توضیح دادن ساده اصطلاحات را). برای کودکان و نوجوانان مطلب می‌نویسم. به تک تک کلماتم باید توجه کنم. آیا مخاطب نوشته‌ام در این سن و سال معنی‌اش را می‌داند؟ آیا می‌فهمد من چه می‌گویم؟ همین سوال‌ها است که موجب می‌شود یاد بگیری ساده و ساده‌تر بنویسی و این خودش هنر می‌خواهد و هر قلمی از پسش بر نمی‌آید. تو ممکن است نویسنده توانمندی باشی اما قلمت قلم بزرگسال باشد … و وقتی مطلب را نوشتی مشکل بزرگتری خودش را نشان می‌دهد. مطلب کودک و نوجوان باید پر از عکس‌های خوب باشد؛ اما کدام عکس؟ از بسیاری از سوژه‌ها به خاطر نبودن عکس قابل چاپی از آن‌ها صرف نظر می‌کنی … و تمام این تجربه‌ها است که موجب می‌شود هنگام دیدن فیلم کوتاه درباره یوزپلنگ که چندین سال پیش برای کودکان ساخته شده است متاسف شوی. تاسف برای اینکه چرا اینقدر فاصله است بین متن این فیلم و آن چیزی که باید باشد. فیلم برای کودکان است اما پر است از کلماتی که نیاز به توضیح دارند و در هیچ جای فیلم توضیحی برایشان داده نشده است. متن فیلم را یک بزرگسال نوشته است با همان اصطلاحات علم محیط‌زیست. آخر این متن را هرچقدر هم بچه‌گانه بخوانی باز هم کمکی به قابل فهم شدنش نمی‌کند! اما منِ معلم با وجود دانستن تمام این نقص‌‌ها این فیلم را برای حشره‌خورهای کوتوله‌ام پخش می‌کنم. چون فیلم دیگری برای کودکان به زبان فارسی وجود ندارد. نکته تاسف آور دیگرش اینجاست فیلم جذاب درباره محیط‌زیست و حیات وحش ایران برای بزرگسالانش هم نداریم (نداشته‌ایم) و تازگی‌ها کارهایی توسط معدود افرادی در حال انجام است. نمی‌دانم چه زمانی نوبت به کودکان می‌رسد؟ و چه زمانی فیلم‌هایی با استانداردهای مورد نیاز این مخاطب، در دسترس معلم‌ها قرار می‌گیرد؟  بسیار راحت است که درباره نبودن آموزش محیط‌زیست در سیستم آموزش رسمی‌مان غر بزنیم. اما مشکل اینجا است که اگر کسانی هم بخواهند این کار را انجام دهند ابزارش را ندارند. از همه نمی‌توان انتظار داشت که تولید کننده باشند. همیشه همین طور بوده است که بخش بیشتری از جامعه مصرف کننده هستند. به هر طرف این رشته که فکر می‌کنی پر از سوراخ‌هایی است که نیاز به پر شدن دارند. یکی‌ از بزرگترین‌هایش هم اینجا در حوزه‌ای است که من کار می‌کنم و کمتر کسی به آن علاقه دارد؛ یعنی آموزش محیط‌زیست. آموزش، بخصوص بخصوص بخصوص آموزش محیط زیست ابزار می‌خواهد (این “بخصوص” در محیط‌های شهری چون تهران و در مدارسی که بیشتر دخمه هستند تا فضای آموزشی و به زور 2 درخت را در گوشه‌ای از حیاط مدرسه جا داده‌اند پر رنگ تر می‌شود. تو از طبیعت حرف می‌زنی در حالیکه دانش‌آموزانت کمترین طبیعت را در اطرافشان می‌بینند و این وظیفه توی معلم است که این نقص را به نحوی جبران کنی. در مدرسه حتی یک باغچه درست و حسابی نیست که با بچه‌ها بروید و با کرم‌هایش ور بروید! پس به نظر می‌رسد بهترین راه حل عکس‌های خوب و فیلم است). وظیفه‌ای که از یک معلم انتظار می‌رود این است که توانایی استفاده از آمار و اطلاعات و ابزار و تبدیل مفاهیم به زبان کودکان را داشته باشد. نمی‌شود از یک معلم انتظار داشت که خودش محقق ح�
�ات‌وحش باشد و به عنوان مثال به دنبال دوزیستان ایران که اطلاعات بسیار بسیار کمی از آنها داریم برود، عکس بگیرد، فیلم بسازد و بعد طرح درس بنویسد و درس بدهد! کجا هستند کسانی که به این مشکل فکر کنند و کاری درباره‌اش انجام دهند؟ خواب حشره‌خورهای کوتوله‌ام و آخرین خبرنامه آموزشی نشنال جئوگرافیک این دغدغه قدیمی را در من زنده کرد … یک زمان‌‌هایی وقتی به جای نگاه به پشت سر و راهی که رفته‌ایم به جلو نگاه می‌کنم و راهی که مانده، وحشت می‌کنم …