دست نوشته‌های یک معلم محیط‌زیست – 13

سال تحصیلی جدید شروع شده است. شاگردهای ثابت امسالم 130 نفری می‌شوند. امسال علاوه بر پایه دوم دبستان با پایه پنجمی‌ها هم کلاس دارم. می‌خواستم پایه جدیدی را امتحان کنم. چهارم‌ها و پنجم‌ها رشد دانش‌آموز می‌خوانند، همانی که 5 سالی می‌شود نویسنده‌اش هستم. خوبی‌اش این است بچه‌ها مطالب را می‌خوانند و من می‌توانم نظرشان را بدانم، می‌شود سر کلاس مطالب را خواند و رویشان بحث کرد. 

تجربه کلاس‌های محیط‌زیست ثابت پارسال نشانم داد باید فکری برای عینی‌تر شدن حرف‌هایی که می‌زنم بکنم. عکس و فیلم تا یک جایی کاربرد دارد، بخصوص برای دانش‌آموزان ما. مشکل ما و بچه‌های ما این است که ارتباطشان با طبیعت در حد صفر است. بچه‌ها به عمرشان چهار تا برگ را از سر کنجکاوی لمس نکرده‌اند. البته حرفی که می‌زنم مطلق نیست، در بین دانش‌آموزانم کسانی هستند که به وضوح از دانش‌آموزان دیگر جلوترند. دلیلش هم تفاوت خانواده یا موقعیت‌هایی است که درونش بوده‌اند. حیاط مدرسه ما باغچه بسیار کوچکی دارد با دو درخت که دردی از من و کلاسم دوا نمی‌کند. در نزدیکی‌های مدرسه هم چیزی نیست که بشود رویش حساب کرد. یکی دیگر از مشکلات تعداد بالای بچه‌ها است. اردو بردن این تعداد با هم هیچ فایده‌ای ندارد. باید تعدادشان آنقدر باشد که من بتوانم باهاشان سر و کله بزنم … یک کارهایی سخت است، اما باید انجامشان داد. مدیر مدرسه که پشتت باشد خیلی چیزها حل است … قرار می‌شود هر دو کلاس را برای دو زنگ ببرم پارک شهر که با سرویس کمتر از 10 دقیقه با مدرسه فاصله دارد. باید بتوانم زمان‌بندی را خوب رعایت کنم تا مشکلی پیش نیاید و گروه‌ها با هم قاطی نشوند. خدا را شکر راننده سرویس‌ها و مسئول سرویس همراهی داریم که غر نمی‌زنند از این همه رفتن و آمدن. اولین باری است که چنین چیزی را امتحان می‌کنم و می‌کنیم. هدفم در جلسه اول بیشتر آن است بچه‌ها را وادار کنم جستجو کنند، در سوراخ و سنبه‌ها سرک بکشند، کنجکاو شوند، به جزییات چیزهای طبیعی اطرافشان بیشتر دقت کنند و … یکی از دوستانم هم آمده است کمک (ممنون فاطمه برای کمکت). علاوه بر این دوست عزیز، دو نفر از همکاران مدرسه هم همراهمان هستند تا در نظم دادن بچه‌ها کمکم کنند. کافی است فقط وسط این همه شلوغ‌بازی یکی گم شود، مسئولیتشان هم که با من است، آن وقت وای …

پنج شش فعالیت در نظر گرفته‌ام تا در این 45 دقیقه‌ای که فرصت داریم در پارک گشت بزنیم انجامشان دهیم. فعالیت‌ها را از کتاب “محیط‌زیست” مجموعه “علم چیست …” چاپ شرکت انتشارات فنی ایران و دو کتابی که با خودم از هند آورده‌ام انتخاب کرده‌ام. فعالیت‌هایی که قرار است انجام دهیم از حواس پنجگانه بچه‌ها برای کشف محیط استفاده می‌کند. دو فعالیت از راه دیدن است، یک فعالیت از راه شنیدن و … . فرصت نمی‌کنیم همه فعالیت‌ها را انجام دهیم، اما نتیجه شگفت‌انگیز است، بخصوص برای دوم دبستانی‌ها. آخرش دیگر رهایشان می‌کنم. موتورشان راه افتاده است و من به هدفم رسیده‌ام. بچه‌ها در هر سوراخ و سنبه‌ای سرک می‌کشند، چیزی کشف می‌کنند، با هیجان به من و دوستانشان نشان می‌دهند و ذهنشان پر از سوال شده است. کیف می‌کنم از دیدنشان …

تجربه‌های گذشته‌ام یادم داده‌اند از هر فرصتی استفاده کنم. از چیزهای به ظاهر ساده و کوچک می‌شود موضوعی برای یاد دادن و حرف زدن بیرون کشید. گروه دوم بچه‌ها را که به پارک می‌آورم یکی از این نگهبانان محله که اینجا در پارک مشغول است از نزدیک گروهمان رد می‌شود. فکری در ذهنم جرقه می‌زند. با آن آقا صحبت می‌کنم و راضی‌اش می‌کنم بیاید برای بچه‌ها صحبت کند. از کارش می‌گوید و بعد بچه‌ها از او سوال می‌کنند. همین می‌شود که یکی از دخترک‌ها با دفترچه و مدادی که در دستش است می‌آید طرفم و از من اجازه می‌گیرد تا در سر راهمان از این آقاها اگر باز هم دیدیم برود و مصاحبه کند. یکی از چیزهایی که به بچه‌ها باید یاد داد و بلند نیستند شیوه ارتباط برقرار کردن با آدم‌های دیگر است. به دخترک می‌گویم برای صحبت با این آدم‌ها حتما باید با یکی از ما مربی‌ها هماهنگ کند تا ما حواسمان به او باشد و بعد با هم مرور می‌کنیم که چطور سر صحبت را مودبانه با آن فرد باز کند و سوال‌هایش را بپرسد. دخترک باید یک جایی یاد بگیرد که صحبت با غریبه‌ها می‌تواند خطرناک باشد، اما این خطر دلیل بر انجام ندادنش نیست، می‌شود یک‌جورهایی این خطر را کنترل کرد. دخترک با یکی دو نفر همراه مربی‌ها مصاحبه می‌کند و با آخری با ذوق و شوقی که کاملا در صورت و لحنش مشهود است خودش به تنهایی. کیف می‌کنم از دیدن تلاشش. آخر در این سیستم آموزشی رسمی ما کجا می‌شود این‌جور استعدادهای بچه‌ها را کشف کرد و بال و پر داد؟ دخترک که نامش ثنا است، آخرش سوال جالبی می‌پرسد. با سه نفر با یونیفورم‌های مختلف صحبت کرده است و هر سه گفته‌اند کارشان نگهداری از درختان پارک است، ثنا می‌پرسد این‌ها اگر کارشان یکی است پس چرا لباس‌هایشان فرق داد. آقای نگهبان پارک با لباس آبی‌اش برایش می‌گوید تفاوت لباس‌ها به دلیل تفاوت سمت این افراد است. وای! حالا چطور سمت را برای این دخترک کوچک توضیح بدهیم؟!

در گشت و گذار 45 دقیقه‌ایمان در پارک متوجه می‌شوم بچه‌ها، حتی پنجمی‌ها که بزرگترند و دنیا دیده‌تر (!) یک سری چیزها را نمی‌دانند. علامت‌های “آب قابل آشامیدن” و “آب غیر قابل آشامیدن” را نمی‌شناسند و نمی‌دانند کسانی که در پارک لباس فرم دارند کسانی هستند  که قابل اعتمادند و اگر سوالی داشتند و یا گم شدند باید بروند سراغ آن‌ها. کلاسمان کلاس محیط‌زیست است و به ظاهر ربط چندانی به این چیزها ندارد، اما دانستن این اطلاعات را هم می گذارم به حساب مهارت‌های طبیعت‌گردی که خب حالا این پارکش است! … راستی‌ها! چقدر بچه‌های جامعه ما، بخصوص دخترها، دورند از واقعیت جامعه و چقدر چیزهای ساده‌ای را تجربه نکرده‌اند تا یاد بگیرند …

پیش از کلاس از بچه‌ها خواسته‌ام با خودشان دفترچه و مداد بیاورند و مشاهداتشان را یادداشت کنند. آخر کار از آن‌ها می‌خواهم هفته بعد برایم گزارش اردوی علمی‌مان را بیاورند. بهشان می‌گویم هرکس دوست دارد بنویسد، هرکس خواست نقاشی بکشد، هرکس خواست دو روش را ترکیب کند یا به هر حال هرجور دوست دارد گزارشش را آماده کند. تجربه به من ثابت کرده است بچه‌ها آنقدر برای درس‌های دیگرشان در چهارچوب گذاشته می‌شوند و به علاقه‌ها و توانایی‌هایشان توجه نمی‌شود که آن‌ها به جای دوست داشتن آماده کردن چنین گزارش‌هایی از آن‌ها فراری می‌شوند. برای همین همیشه آزادشان می‌گذارم تا هر طور دوست دارند تکلیف‌هایشان را انجام دهند. خوشبختانه درسم درس رسمی و نمره و امتحان‌داری نیست و هر کاری که تشخیص می‌دهم درست است می‌توانم انجام دهم.

اردویمان بسیار کوتاه بوده است، حتی بچه‌ها فرصت نکرده‌اند خوراکی بخورند. همه‌اش راه رفته‌ایم و این طرف و آن طرف سرک کشیده‌ایم. این اردوی کوتاه با تصور بچه‌ها از اردو زمین تا آسمان فرق می‌کند. پیش از رفتنمان نگرانم بچه‌ها کلاس بی‌در و دیوار شده‌مان را دوست نداشته باشند. اما نگرانی‌ام بی‌مورد است. بچه‌ها کاملا خوششان آمده است. آنقدر خوششان آمده که حسشان را به زبان می‌آورند و تشکر می‌کنند. یکی از کلاس پنجمی‌ها در راه برگشت بر می‌گردد می‌گوید: “خانوم ما شما رو بیشتر از همه معلمامون از اول تا حالا دوست داریم” و در جوابم که دلیلش را می‌پرسم می‌گوید: “آخه ما عاشق اینیم که بریم همین شکلی به همه چی دست بزنیم، تو خاکا و گِلا، کثیف بشیم … هیشکدوم از معلمامون اینجوری نیستن” بلند می‌خندم، بیشتر در دلم … ای دختر! زدی وسط خال! هدفم همین بود که کشف کنی چه چیزی در این دنیا هیجان‌انگیزتر است، آن چهاردیواری که هر روز درونش درس می‌خوانی یا رفتن و سوراخ و سنبه‌ها را بالا و پایین کردن و گلی شدن!؟ قول می‌دهم تا جایی که بتوانم و زورم برسد کمکتان کنم شکل‌های متفاوتی از کلاس را تجربه کنید، معلم و روش تدریس‌های متفاوتی ببینید تا حداقل یک بار این تفاوت‌ها را تجربه کرده باشید و بدانید برخلاف چیزی که اغلب نشانتان خواهند داد می‌شود شکل دیگری هم درس داد و یاد گرفت و مدرسه رفت. قول می‌دهم …